Ik denk, dus ik ben veganist

Universeel subjectivisme als model voor de omgang met andere dieren

Universeel subjectivisme als model voor de omgang met andere dieren
Leestijd: 9 minuten

De Nederlandse Vereniging voor Veganisme hanteert een definitie van veganisme, gebaseerd op de Engelstalige definitie van de Vegan Society: “Veganisme is een levensstijl waarbij – voor zover mogelijk en praktisch haalbaar – wordt afgezien van alle vormen van exploitatie van, en wreedheid naar, dieren voor eten, kleding of andere doeleinden” (NVV, 2018a). Als reden voor die levensstijl noemt de NVV: “Vegans willen niet meer bijdragen aan de exploitatie en het doden van dieren. Daarnaast is veganisme beter voor onze medemens, natuur & milieu en is een uitgebalanceerd plantaardig voedingspatroon gezond” (NVV, 2018b).

Dat zorgt voor enige onduidelijkheid. Aangezien de mens een dier is richt deze definitie zich ook op mensen. Wie kleding uit China koopt (en niet weet uit welke fabriek het afkomstig is), wie niet-fairtrade producten koopt, wie de sharia tolereert, is dus volgens de NVV geen veganist. Wellicht doelt de NVV alleen op niet-menselijke dieren, maar zelfs dan is de definitie niet eenduidig.

Uit het woord ‘daarnaast’ blijkt dat het primair om het ‘niet meer bijdragen aan de exploitatie en het doden van dieren’ gaat. Voorzichtig kan dat worden vertaald naar het voorkomen van dierenleed. Hoewel het niet expliciet wordt genoemd is het denkbaar dat het voor de NVV ook gaat om het beschermen of het verbeteren van dierenwelzijn, maar is dat zo? Andere vragen die rijzen zijn de volgende: wat is de afbakening van ‘voor zover mogelijk en praktisch haalbaar’ binnen de definitie van veganisme? Wat zijn de grenzen van exploitatie en wreedheid?

Onder veganisten bestaat, zoals de afgelopen maanden ook is gebleken uit de vele discussies binnen De Vegansoof, geen consensus over de reikwijdte van de(ze) definitie van veganisme. Een kleine groep is primair veganist omwille van de eigen gezondheid of het milieu (a). Een aanzienlijke groep doet biocentrische uitspraken (b). Maar voor de grootste groep lijkt het te gaan om het welzijn van de meeste of alle dieren, aan de hand van het lijdenaxioma (c). Dit artikel legt uit waarom deze laatste benadering de meest houdbare positie is, met het universeel subjectivisme als nuttig model om een handelingskader met niet-mensen te creëren.

Eigen gezondheid en milieu (a)

Omwille van de omvang van dit essay zal ik slechts zeer beperkt ingaan op de eigen gezondheid en het milieu. Een veganistische levensstijl is beter voor het milieu dan een levensstijl waarbij dierlijke producten worden gebruikt (zie bijvoorbeeld Bridgeman, 2018). Bossen worden op enorme schaal gekapt om voeding voor het vee te kunnen produceren. En het mestoverschot zorgt voor enorme milieuschade. Over de Nederlandse situatie stelt Bridgeman: “In totaal stoot de veehouderij 40% meer broeikasgassen uit dan al het verkeer samen” (p.108).

Dinu et al. (2017) verrichtten naar eigen zeggen de eerste systematische review met een meta-analyse van (meer dan 100) studies naar de gezondheidseffecten van een vegetarisch en plantaardig dieet. De onderzoekers stellen dat: “vegetarians and vegans show significantly lower levels of the most relevant risk factor for chronic disease such as BMI, lipid variables and fasting glucose, when compared to nonvegetarians and nonvegans” (p.3643), hoewel ze waarschuwen voor biases en potentiële spurieuze verbanden in de meeste geanalyseerde studies. Zo zouden vegetariërs en vegans bijvoorbeeld gemiddeld genomen minder (niet persé te weinig) energie binnen krijgen dan carnisten. Zie het betreffende artikel voor meer voorbeelden. De auteurs concluderen voorzichtig positief: “Vegan diet seems to be associated with a lower rate of cancer incidence, but this result must be interpreted with caution” (p.3648).
Hoewel een veganistische levensstijl goed lijkt te zijn voor het milieu en voor de eigen gezondheid zouden dit niet dé redenen voor het aanhangen van deze levensstijl moeten zijn, maar gunstige bijeffecten. Het voornaamste probleem gaat immers over de wijze waarop we met andere dieren omgaan.

Biocentrisme (b)

Ik hoor veel veganisten uitspraken doen die biocentrisch zijn (zie bijvoorbeeld Van den Berg, 2013, p.19-20 & 291): al wat leeft dient zoveel mogelijk met rust gelaten te worden omdat ‘leven’ de grootste waarde op aarde is. De eerste vraag die daarbij beantwoord dient te worden is de vraag wie of wat er leeft. Binnen welke discipline hoort een definitie van de term ‘leven’ te worden gegeven? Binnen de filosofie of binnen de biologie? Volgens Forterre is dit geen wetenschappelijk maar een filosofisch vraagstuk. Leven is volgens hem, wat eenvoudig gesteld, de wijze waarop levende organismen bestaan (Forterre, 2010, p.157). Een levend organisme definieert hij als “a collection of integrated organs (molecular machines/structures) producing individuals evolving through natural selection” (p.158). Een groot aantal auteurs geeft echter zeer verschillende en conflicterende definities van ‘leven’ (of organismen), waardoor er geen wetenschappelijke consensus is over wat leven behelst. Doorgaans lijken voortplanting, stofwisseling en evolutie een belangrijke rol te spelen (Gayon, 2010; Bich & Green, 2017).

Er lijkt wél overeenstemming te zijn dat dieren én planten leven (de discussie lijkt vooral te gaan om specifieke potentiële levensvormen zoals virussen). Indien je vanuit het biocentrisme naar niet-mensen kijkt, dan probeer je ‘leven’ zoveel mogelijk te respecteren door te laten zijn. Het gevolg dient dan te zijn dat je geen dieren óf planten eet en je gebruikt ook geen dierlijke of plantaardige producten: je bent fruitariër. De plantetende biocentrist is inconsistent en hypocriet.

Lijdenaxioma (c)

Dit axioma bouwt voort op sentiëntisme, waarbij het gaat om het kunnen ervaren van leed of het tegenovergestelde: geluk (Singer, 1975, p.9). Het lijdenaxioma richt zich op fysiek leed (bijvoorbeeld pijn of andere lichamelijke ongemakken), maar ook op mentaal leed (angst, stress, verdriet of wellicht boosheid). Indien je op basis van dit axioma de natuur benadert, dan probeer je zo weinig mogelijk lijden te veroorzaken en zoveel mogelijk ruimte te bieden om geluk te laten plaatsvinden. Bij de vraag over hoe ver onze morele cirkel moet reiken gaat het om de vraag “Can they suffer?” (Bentham, 1789, p.311 als onderdeel van voetnoot 1). Oftewel, welke levens kunnen lijden? Op dit moment lijkt er wetenschappelijke consensus te zijn dat planten niet kunnen lijden. Een centraal zenuwstelsel lijkt een cruciale voorwaarde te zijn om te kunnen lijden of om geluk te kunnen ervaren. Bepaalde dieren, zoals mensen, koeien, varkens, kippen, honden, katten en muizen hebben een centraal zenuwstelsel. Insecten hebben dat niet. Degene die het lijdenaxioma hanteert moet accepteren dat zijn morele cirkel (voorlopig) in beweging blijft. Wellicht ontdekt de wetenschap ooit dat alle dieren, of zelfs planten kunnen lijden. Indien dat laatste gebeurt zal hij fruitariër moeten worden (Van den Berg, 2013, p.19, 92-93, 296-297).

Morele voorkeur

Welke van deze benaderingen verdient moreel gezien de voorkeur? Of tot hoe ver reiken onze plichten? We lijken geen allesomvattend antwoord te kunnen vinden in de natuur, omdat wij wellicht de eerste soort zijn die zowel kan leven van planten als van dierlijke producten én die nadenkt over de moraliteit van zijn voeding. Directe antwoorden gaan we ook niet vinden in onze meest primitieve samenlevingen, omdat we daarin geen plichten lijken te kennen jegens niet-groepsgenoten. In een stateloze wereld met zeer kleine samenlevingen, zoals in de oertijd, kun je een vreemde doden zonder dat dit voor jou gevolgen heeft (Collard, 2018). Er bestaat geen ‘natuurrecht’ of ‘heilige wet’. De moraal wordt bepaald door de samenleving en is aan tijd en plaats gebonden. Door globalisering en technologische ontwikkelingen dient ‘samenleving’ in de meest brede zin van het woord te worden gezien. We zijn immers ook wereldburgers. Een handeling in Nederland kan gevolgen hebben voor individuen in Costa Rica.

Die kennis levert ons het inzicht op dat we slechts van moraal kunnen spreken als wij vinden dat de wereld er ‘beter’ van wordt. Of de wereld er beter van wordt is afhankelijk van perceptie, maar hangt ongetwijfeld samen met welzijn; met een continuüm van een leven vol leed tot een leven vol geluk, waarbij meer naar dat laatste wordt bewogen. Het respecteren van alle vormen van leven, ook als die levensvormen geen ‘bewustzijn’ (een complex begrip; zie bijvoorbeeld De Waal, 2016, p.74, 213-214 & 242-243) hebben en niet sentiënt zijn, is amoreel. Leven creëert niet altijd een morele verplichting van anderen jegens haarzelf. Je kunt je afvragen wat de waarde van leven op zichzelf is als je geen geluk en leed kunt ervaren. Het slechts ‘zijn’ zonder het kunnen ervaren van plezier, genot, verdriet of pijn is nietszeggend. Het is leeg leven. Had Descartes (1637) niet andere dieren, maar planten met automaten of machines vergeleken (p.78), dan werden zijn teksten met onze huidige kennis in 2018 heel anders beschouwd. Resumerend biedt de leegte van slechts bestaan geen voldoende antwoord op de vraag hoe we met niet-mensen zouden moeten (normatief) omgaan, omdat niets overtuigend aantoont waarom we het biocentrisme moeten aanhangen. Elke handeling die leed vermindert en/of welzijn vergroot, zonder dat daar meer leed of minder welzijn aan gepaard gaat, heeft daarentegen een direct positief effect op het ‘beter’ worden van de wereld. Daarom dient het lijdenaxioma centraal te staan.

Universeel subjectivisme

Van den Berg (2013) stelt over immoreel handelen dat het gaat om: datgene wat je niet wil dat een ander jou aandoet (p.93). Je wil niet lijden en je wil de ruimte hebben om geluk na te streven. Je zou dat moraliteitsbegrip kunnen vertalen naar het streven naar minder leed en meer geluk. Van den Berg (2018) stelt overigens zelf terecht: “The amelioration and avoidance of suffering has priority over the stimulation of happiness: first, no harm; then striving for pleasure and happiness” (p.81-82). Voor een moreel juiste wijze van omgang met andere dieren moeten we dus primair zoeken naar een handvat dat helpt om leed zoveel mogelijk te beperken. Daarna kan aan het uitbreiden van geluk worden gewerkt. Maar hoe vinden we een manier om leed zoveel mogelijk te beperken? Van den Berg (2009) biedt als leidraad het universeel subjectivisme.

Bij dit model gaat het er grofweg om dat je je – als gedachtenexperiment – voorstelt dat je alle samenlevingen in de wereld kunt inrichten. Je kunt bepalen hoe hoog het eigen risico van de zorgverzekering wordt, hoe de nieuwe CAO voor het onderwijs eruit komt te zien, hoe de islam met homoseksuelen omgaat en wat de regels omtrent het houden van vee zijn. Alles is mogelijk. Er is slechts één voorwaarde: nadat je alle parameters van je ideale samenleving hebt bepaald, staat vast dat je daar zelf in geboren wordt. Je weet echter niet van tevoren in welke positie. Word je een heel gezond mens, een docent op een basisschool, een homoseksuele man in Iran of een mannelijke kip (een kuikentje) in een legfabriek?

Wellicht reageert de criticus, net als Thomas Nagel, nu al dat wij nooit kunnen weten hoe het is om een vleermuis (of een kuikentje) te zijn. Dat klopt. Echter, hoewel we niet precies kunnen weten hoe het is om een andere soort te zijn kunnen we “altijd proberen uit onze beperkte Umwelt te stappen en onze verbeeldingskracht op hun Umwelt los te laten” (De Waal, 2016, p.17).

Wat belangrijk is, is dat het universeel subjectivisme niet streeft naar gelijkheid of naar de situatie waarin elk individu 9 uit 10 punten scoort op een geluksmeter. Het gaat om het verbeteren van de slechtst mogelijke posities. “Er is een minimum waarover voor iedereen consensus moet bestaan, zoals dat je van jezelf niet kunt willen dat je gemarteld wordt. Behalve die minimale consensus is er vrijheid en diversiteit” (Van den Berg, 2009, p.20). Wellicht dat fundamentalistische moslims stellen dat die minimale consensus onzin is, omdat homoseksuelen ‘fouten van de mensheid’ zijn (voor wie dit relativeert: zie bijvoorbeeld de aanmoediging voor homoseksuelen om zich aan te melden voor een gratis vliegles in Raqqa, omdat het een “verwerpelijke, abnormale, perverse en ziekelijke afwijking” is (Gerechtshof Den Haag, 2017)). Waar het Van den Berg echter om lijkt te gaan is een a priori keuze, dus een keuze die je zou maken voordat je moslim wordt. Voordat je geboren wordt ben je nog geen aanhanger van de islam. Je weet niet eens wat dat inhoudt. Als nou blijkt dat je homoseksueel bent, hoe zou je dan (minimaal!) willen leven?

Laat me nog een voorbeeld schetsen. Beeld je in dat je geboren wordt als koe. Zou je dan willen leven in gevangenschap? In een stal? Zou je kunstmatig geïnsemineerd (of noem het verkracht) willen worden? Zou je willen dat je kalf direct na de geboorte bij je wordt weggehaald? En dat je vervolgens letterlijk uitgemolken wordt omdat mensen zo graag de melk van je kalf drinken? Dat je daar zo zwak van wordt dat je niet meer in staat bent om melk te geven? En dat je vervolgens als dank wordt geslacht (misschien zelfs onverdoofd of foutief-verdoofd)? Over hoe de koe zo gelukkig mogelijk wordt valt te discussiëren, maar de hierboven gestelde vragen gaan over de minimale consensus. Stel jezelf deze vragen, denk erover na en verander de parameters van de minimale eisen aan je ideale samenleving.

Overdenkingen

De huidige, meest gebruikte, definitie van veganisme biedt erg veel ruimte voor discussie. De reikwijdte is zeer groot. We hebben er baat bij als veganisten de kern van hun levensstijl eendrachtig uitdragen. Gunstige effecten voor de gezondheid of milieu zijn mooi meegenomen, maar zouden geen rol moeten spelen bij de overtuiging om een veganistische levensstijl te hanteren. Zoals uitgelegd is biocentrisme een ridicule benadering. Het lijdenaxioma sluit wel aan bij ons moraliteitsbegrip. Toepassing daarvan houdt in dat we onze morele cirkel (nog) niet vergroten tot planten. Als ooit zou blijken dat planten leed en geluk kunnen ervaren vormt dat geen overwinning voor de biocentristen; dan dient hij die het lijdenaxioma hanteert consequent te zijn en fruitariër te worden. Het universeel subjectivisme bouwt voort op het lijdenaxioma. Het model biedt handvaten om te bepalen hoe we onze samenleving dienen in te richten. Het spoort blinde vlekken op en zorgt voor een verbetering van de slechtste posities tot een minimaal acceptatieniveau. Wat dat concreet betekent? Een betere wereld met weinig leed.

Bart Collard


Literatuur
Bentham, J. (1789). An Introduction to the Principles of Morals and Legislation. Herpublicatie (2007). Dover Publications: Mineola.
Berg, Van den, F. (2009). Filosofie voor een betere wereld. Houtekiet: Antwerpen.
Berg, Van den, F. (2013). De vrolijke veganist. Ethiek in een veranderende wereld. Houtekiet: Antwerpen.
Berg, Van den, F. (2018). Victims as the central focus of ethics: the priority of ameliorating suffering over maximizing happiness. Think, 49(17), 81-85, doi:10.1017/S147717561800012X.
Bich, L. & Green, S. (2017). Is defining life pointless? Operational definitions at the frontiers of Biology. Synthese, 1-28. DOI: 10.1007/s11229-017-1397-9.
Bridgeman, R. (2018). Stoppen met Vlees. Een eerlijk verhaal over de productie en consumptie van vlees. Nieuw Amsterdam: Amsterdam.
Collard, B.J. (2018). Over verplichtingen en moraal. Gepubliceerd op De Vegansoof op 6 juli 2018, geraadpleegd via http://devegansoof.nl/2018/07/06/over-verplichtingen-en-moraal/
Descartes, R. (1637). Over de methode. Vertaling door Th. Verbeek in 1977. Zesde druk uit 2002. Boom: Amsterdam.
Dinu, M., Abbate, R., Gensini, G.F., Casini, A. & Sofi, F. (2017). Vegetarian, vegan diets and multiple health outcomes: A systematic review with meta- analysis of observational studies. Critical Reviews in Food Science and Nutricion, 57(17), 3640-3649.
Forterre, P. (2010). Defining Life: The Virus Viewpoint. Origins of Life, 40, 151-160, DOI: 10.1007/s11084-010-9194-1.
Gayon, J. (2010). Defining Life: Synthesis and Conclusions. Origins of Life, 40, 231-244, DOI 10.1007/s11084-010-9204-3.
Singer, P. (1975). Animal Liberation. The 2002 Edition. HarperCollins: New York.
Waal de, F.B.M. (2016). Zijn we slim genoeg om te weten hoe slim dieren zijn? Vertaling door J.P. van der Sterre & R. Ghoos. Atlas Contact: Amsterdam.

Overig
Gerechtshof Den Haag (2017). ECLI:NL:GHDHA:2017:1224 (Uitspraak tegen Shabir Burhani op 2 mei 2017). In navolging op de uitspraak van de Rechtbank Den Haag in ECLI:NL:RBDHA:2016:12789.
NVV (2018a). Wat is veganisme? Publicatiedatum onbekend. Geraadpleegd via https://www.veganisme.org/veganisme/wat-is-veganisme/
NVV (2018b). Waarom veganisme? Publicatiedatum onbekend. Geraadpleegd via https://www.veganisme.org/veganisme/waarom/

Photo by Patryk Grądys on Unsplash



15 thoughts on “Universeel subjectivisme als model voor de omgang met andere dieren”

  • My spouse and i were quite thankful when Jordan managed to conclude his researching through the entire ideas he made from your own web site. It is now and again perplexing just to possibly be releasing solutions that many a number of people may have been making money from. We recognize we’ve got the blog owner to thank because of that. The type of illustrations you’ve made, the simple site navigation, the relationships you can give support to engender – it’s got most powerful, and it’s letting our son and our family know that the situation is entertaining, and that is highly pressing. Thank you for the whole thing!

  • I wish to get across my passion for your kind-heartedness supporting those individuals that must have help on your question. Your personal commitment to passing the solution up and down had become really invaluable and have without exception allowed those just like me to get to their goals. This warm and friendly key points means this much a person like me and somewhat more to my mates. Many thanks; from everyone of us.

  • I wish to voice my gratitude for your kindness in support of men and women who must have help on this particular field. Your personal commitment to passing the message throughout appears to be rather valuable and has empowered others like me to get to their objectives. Your own helpful advice entails much to me and a whole lot more to my peers. Regards; from all of us.

  • I must show some appreciation to you for bailing me out of such a issue. As a result of browsing throughout the world-wide-web and meeting views that were not pleasant, I figured my entire life was well over. Existing devoid of the approaches to the problems you’ve fixed through your entire short post is a serious case, as well as the ones that would have negatively damaged my career if I had not encountered your web site. Your actual capability and kindness in controlling all the details was vital. I’m not sure what I would have done if I had not discovered such a point like this. I’m able to at this moment relish my future. Thanks very much for your professional and result oriented help. I will not hesitate to recommend your blog to any individual who should have support about this area.

  • I have to voice my love for your kind-heartedness giving support to folks that have the need for help on this one subject matter. Your real commitment to passing the solution across appeared to be surprisingly insightful and has without exception allowed some individuals like me to reach their goals. Your new helpful recommendations denotes so much a person like me and a whole lot more to my office colleagues. With thanks; from all of us.

  • My spouse and i got absolutely delighted Jordan managed to carry out his survey out of the ideas he was given through your web site. It’s not at all simplistic to just choose to be giving freely points that many people today may have been trying to sell. And we also do understand we need you to thank because of that. The main explanations you made, the easy web site menu, the relationships you will aid to instill – it is most terrific, and it’s really leading our son in addition to the family imagine that the situation is fun, which is tremendously mandatory. Thank you for the whole lot!

  • I am glad for commenting to let you be aware of what a superb discovery my daughter enjoyed going through your site. She came to understand numerous details, which include what it’s like to have a very effective helping character to get men and women easily know precisely various hard to do subject matter. You actually did more than my expected results. Thanks for providing those effective, healthy, edifying and in addition unique tips about your topic to Jane.

  • I and also my pals appeared to be viewing the nice items on your site and so suddenly I got a horrible feeling I had not thanked the site owner for those secrets. The young boys were certainly very interested to read through them and already have actually been having fun with these things. I appreciate you for actually being well considerate and then for settling on some fantastic tips millions of individuals are really desirous to know about. My sincere apologies for not expressing appreciation to sooner.

  • My spouse and i felt now thankful that Emmanuel managed to conclude his investigation with the precious recommendations he received through your web site. It’s not at all simplistic just to possibly be releasing thoughts which usually many people may have been making money from. And we all realize we have the website owner to give thanks to for that. All the illustrations you have made, the easy web site menu, the friendships your site make it possible to instill – it’s many remarkable, and it’s facilitating our son in addition to our family feel that that article is thrilling, which is wonderfully indispensable. Thank you for everything!

  • I would like to point out my affection for your kindness in support of persons who require help with this idea. Your personal commitment to passing the solution all around was really productive and have without exception permitted guys like me to achieve their aims. This helpful key points implies so much a person like me and even further to my fellow workers. Thanks a lot; from everyone of us.

  • I enjoy you because of each of your effort on this web page. My niece takes pleasure in managing investigations and it is easy to understand why. I notice all concerning the compelling medium you deliver helpful tricks through your web blog and even improve contribution from visitors on that article and our own simple princess is actually becoming educated a great deal. Have fun with the rest of the new year. Your conducting a powerful job.

  • I not to mention my friends were following the great strategies on the blog then unexpectedly got a horrible feeling I had not thanked you for those tips. Most of the young men were definitely for this reason thrilled to read all of them and have very much been making the most of them. Thank you for actually being so considerate and then for considering certain exceptional guides millions of individuals are really wanting to understand about. My honest regret for not expressing appreciation to earlier.

  • I just wanted to compose a brief remark in order to say thanks to you for these unique solutions you are giving out on this site. My prolonged internet search has finally been compensated with reasonable tips to write about with my company. I would say that many of us site visitors actually are quite lucky to dwell in a magnificent site with many outstanding individuals with valuable tactics. I feel extremely happy to have come across your website page and look forward to really more exciting times reading here. Thanks once again for everything.

  • I simply wanted to thank you so much all over again. I do not know what I would’ve created in the absence of the entire strategies discussed by you about that subject matter. It truly was a distressing difficulty for me, nevertheless finding out this skilled style you handled it took me to weep over happiness. Extremely grateful for the information and in addition expect you really know what a great job your are accomplishing teaching the others through the use of your website. Probably you’ve never come across all of us.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *